آذر ۱۴, ۱۴۰۳
فراموشی تجزیهای (یاد زدودگی تجزیهای)؛ مکانیسم دفاعی فراموشی خاطرات دردناک
تعریف فرواموشی تجزیه ای
در فراموشی تجزیهای یا یاد زدودگی تجزیهای (Dissociative Amnesia) که قبلا یاد زدودگی روانزاد خوانده میشد، یک مکانیسم دفاعی است که فرد قادر نیست جزئیات و تجربیات شخصی مهمی را که معمولا با رویدادهای آسیبزا یا خیلی استرسزایی ارتباط دارند، به یاد آورد.
- ناتوانی در به خاطرآوردن اطلاعات، معمولاً مربوط به رویدادهای تروماتیک و استرسآمیز میباشد.
- ناتوانی در به خاطرآوردن جزئیات و تجربیات شخصی مهمی که معمولاً با رویدادهای آسیبزا یا خیلی استرسزایی ارتباط دارد.
این ناتوانی در یادآوری را نمیتوان به کژکاری مرتبط با آسیب مغزی یا داروها نسبت داد، و با فراموشی عادی نیز قابل توجیه نیست. افراد مبتلا به یاد زدودگی تجزیهای معمولا از شکاف یا یک رشته شکافهایی در حافظهی مربوط به رویدادهای ناراحتکنندهی گذشته یا قسمتهایی از زندگیشان خبر میدهند. یاد زدودگی تجزیهای نادر است، با این حال شایعترین نوع اختلال تجزیهای است. این اختلال بعد از دو جنگ جهانی مقدار زیادی توجه را به خود جلب کرد. در این جنگها، خیلی از افراد مبتلا به آسیب مرتبط با جنگ، دچار یاد زدودگی شدند.
فراموشی تجزیهای چیست
اختلال فراموشی، گروهی از بیماریهای روانپزشکی است که در آنها آگاهی فرد از محیطاش مختل میشود و به اصطلاح، در ذهن بیمار، تجزیه و گسستی به وجود میآید که اختلال درحافظه بروز میکند.
به شکل عامتر، تجزیه یا گسست یکی از سازوکارهای دفاعی است که افراد در رویارویی با حوادث آسیبزننده و پراسترس به کار میبرند. در واقع، فرد با استفاده از این مکانیسم دفاعی میخواهد با تجزیه یا گسست بخشی از ادراک، افکار و احساسات مرتبط با آن، شرایط را از ذهن خود دور نگه دارد یا به شکلی تغییر یافته با آن روبرو شود.
اگر میزان بهکارگیری این مکانیسم دفاعی مغزی، زیاد و شدید باشد بهطوری که باعث ناراحتی و کاهش عملکرد فرد و روابط اجتماعیاش شود در این حالت میگوییم او دچار اختلال فراموشی شده است.
وقتی فردی یک آسیب و رویداد غیرمنتظره را تجربه میکند، مثلاً شاهد مرگ یا آسیب جدی به بستگان و حتی یک غریبه است، ناگهان ذهنش با میزان اطلاعات پراسترسی مواجه شود که توانایی درک آن را ندارد.
در چنین حالتی ممکن است ساز کار دفاعی تجزیه به کمک او بیاید و وجوه یا بخشهایی از این حادثه را از خاطر ببرد. اما اگر میزان استفاده از این مکانیسم دفاعی یا شدت آن، چنان زیاد باشد که فرد دچار ناراحتی یا افت عملکرد شود، دیگر کاربرد این مکانیسم دفاعی، سازگارا نه نیست و باعث بروز اختلال در فرد میشود.
ریشه در کودکی و عوامل ایجاد آن
احتمال بروز این اختلالها در افرادی که در دوره کودکی در معرض آزار و بد رفتاری عاطفی، جسمی یا جنسی بودهاند، بیشتر است. زیرا ذهن کودک، قدرت تحلیل و درک اتفاقات استرسزای شدید یا تجربههایی که با سن او متناسب نیستند را ندارد و در واقع از همان ابتدا با استفاده از مکانیسم دفاعی تجزیه یا گسست، سعی میکند با ناملایمات کنار بیاید و با تجزیهکردن تجربهها در ذهن خود، شرایط پیشآمده را پشتسر بگذارد.
این کودکان در بزرگسالی بیش از دیگران ممکن است دچار اختلالهای تجزیهای شوند.
ویژگیهای تشخیصی یاد زدودگی تجزیهای
افراد مبتلا به این اختلال یک یا چند رویداد را تجربه میکنند که در مدت وقوع آنها قادر نیستند اطلاعات شخصی مهم، معمولا از نوع آسیبزا یا استرسزا را به یاد آورند که کاملا از فراموشی معمولی فراتر است.
این اختلال در نتیجهی اختلال روانی دیگر، مصرف مواد، یا بیماری جسمانی یا عصبی روی نمیدهد.
نشانههای ناراحتی یا اختلال قابل ملاحظهای را به وجود میآورند.
انواع فراموشی تجزیهای
۱- فراموشی موضعی: شایعترین نوع است فرد تمام رویدادهایی را که در فاصله زمانی مشخصی اتفاق افتادهاند، فراموش میکند .
۲- فراموشی انتخابی: در این نوع فراموشی، شخص قسمتی از حوادث را فراموش میکند .
۳- فراموشی فراگیر (تعمیم یافته ): در این نوع فراموشی فرد نمیتواند هیچ چیزی از زندگیاش را به یاد آورد .
۴- فراموشی پیوسته (دوام دار): عبارت از ناتوانی در یادآوری رویدادها از تاریخ به خصوصی تا زمان حال.
نشانههای این اختلال
افراد مبتلا به فراموشی تجزیهای (Dissociative Amnesia) معمولاً پس از تجربه یک رویداد بسیار استرسزا یا آسیبزا، بخشی از خاطرات خود را از دست میدهند. این فراموشی ناشی از آسیب مغزی یا بیماریهای عصبی نیست، بلکه واکنشی روانشناختی به فشارهای شدید محسوب میشود.
از مهمترین نشانههای این اختلال میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- ناتوانی در یادآوری اطلاعات شخصی مهم
- فراموش کردن بخشی از یک حادثه آسیبزا یا کل آن
- وجود شکافهای غیرعادی در حافظه
- احساس سردرگمی نسبت به گذشته
- ناراحتی و اضطراب ناشی از فراموشی
- اختلال در عملکرد شغلی، تحصیلی یا روابط اجتماعی
- طبیعی بودن سایر عملکردهای حافظه در بسیاری از موارد
آیا فراموشی تجزیهای یک اختلال روانی است؟
بله. فراموشی تجزیهای (Dissociative Amnesia) یکی از اختلالات تجزیهای در روانپزشکی است. این اختلال معمولاً پس از تجربه حوادث آسیبزا مانند سوءاستفاده، حوادث شدید، جنگ، بلایای طبیعی یا از دست دادن عزیزان ایجاد میشود. در این حالت، مغز به صورت ناخودآگاه بخشی از خاطرات دردناک را از دسترس آگاهی خارج میکند تا از فرد در برابر فشار روانی محافظت کند.
در صورت ادامه یافتن علائم یا ایجاد اختلال در زندگی روزمره، مراجعه به روانشناس یا روانپزشک ضروری است.
درمان فراموشی تجزیهای
درمان فراموشی تجزیهای با توجه به علت ایجاد آن انجام میشود. هدف اصلی درمان، کمک به فرد برای پردازش تجربههای آسیبزا و بازگشت تدریجی حافظه در محیطی ایمن است.
روشهای درمانی عبارتاند از:
- رواندرمانی فردی
- درمان شناختی رفتاری (CBT)
- درمانهای مبتنی بر تروما
- آموزش مهارتهای مدیریت استرس
- درمان اضطراب یا افسردگی همراه، در صورت نیاز
- حمایت خانواده و اطرافیان
در بسیاری از افراد، با درمان مناسب و کاهش استرس، خاطرات بهتدریج بازمیگردند.
سوالات متداول
۱. فراموشی تجزیهای چیست؟
فراموشی تجزیهای نوعی اختلال روانشناختی است که در آن فرد به دلیل تجربه رویدادهای آسیبزا، بخشی از خاطرات شخصی خود را به صورت موقت به یاد نمیآورد.
۲. چه عواملی باعث فراموشی تجزیهای میشوند؟
تجربه حوادث آسیبزا مانند سوءاستفاده، جنگ، بلایای طبیعی، تصادف، خشونت یا از دست دادن عزیزان از مهمترین عوامل ایجاد این اختلال هستند.
۳. آیا فراموشی تجزیهای همان آلزایمر است؟
خیر. در فراموشی تجزیهای علت اصلی فشارهای روانی است، اما آلزایمر یک بیماری مغزی و تخریبکننده سلولهای عصبی محسوب میشود.
۴. آیا فراموشی تجزیهای قابل درمان است؟
بله. با رواندرمانی، درمانهای مبتنی بر تروما و در صورت نیاز درمان دارویی برای مشکلات همراه، بسیاری از افراد بهبود قابل توجهی پیدا میکنند.
۵. آیا خاطرات از دست رفته دوباره برمیگردند؟
در بسیاری از افراد، با کاهش استرس و دریافت درمان مناسب، خاطرات بهصورت تدریجی یا گاهی ناگهانی بازمیگردند.
فراموشی تجزیهای یکی از مکانیسمهای دفاعی مرتبط با تجربه رویدادهای آسیبزا است. برای آشنایی با یکی دیگر از مکانیسمهای دفاعی مهم، مقاله «انکار واقعیت در روانشناسی» را نیز مطالعه کنید.
اگر احساس میکنید فراموشی برخی خاطرات، تجربههای آسیبزا یا مشکلات مربوط به حافظه باعث ایجاد اختلال در زندگی روزمره شما شده است، دریافت کمک تخصصی میتواند به شناسایی علت این مشکل و انتخاب روش درمان مناسب کمک کند. برای دریافت خدمات روانشناسی میتوانید به صفحه روانشناس رشت مراجعه کرده یا از طریق تعیین وقت مشاوره نوبت خود را رزرو کنید. همچنین میتوانید با خدمات مرکز مشاوره رشت بیشتر آشنا شوید.
