رفتن به محتوای اصلی 
خرداد ۲۸, ۱۴۰۴
مکانیسم دفاعی باطلسازی (Undoing) چیست؟ + مثال و کاربرد در روانشناسی
از جمله مکانیسم‌های دفاعی که فروید مطرح کرده است آندوئینگ (UNDOING) است. آندوئینگ در فارسی به باطل سازی، نادیده گرفتن، ابطال، خنثی سازی، و عمل زدایی ترجمه شده است. آندوئینگ نوعی جادو است که هم عواقب یک تجربه، و هم خود آن تجربه را محو میکند. در نتیجه، آنچه روی داده است، به طرز معجزه‌آمیزی، به چیزی تبدیل می‌شود که “هرگز روی نداده است”.
اما آندوئینگ فقط حرکات عملی را در بر نمی‌گیرد. وقتی یک نفر می‌گوید چند سال است مریض نشده‌ام یا تا حالا خانه‌ی ما دزد نیامده است، و بلافاصله به یک تخته چند ضربه می‌زند و یا می‌گوید ” بزنم به تخته “، در واقع می‌خواهد تفکری را که بیش از حد مطمئانه بوده است را آندو کند. او که ابتدا به سلامت خود غرّه شده است، بلافاصله به یاد می‌آورد که ممکن است مریض شود.
چند مثال از مکانیسم دفاعی باطل سازی
گاهی فرد کاری انجام می‌دهد که به دیگران ضرر می‌رساند، کار آنها را زیاد میکند یا ناراحت‌شان میکند. او برای آندو کردن آن کارها، برای کمک به آن افراد تلاش مضاعف میکند یا به هر طریق دیگری می‌خواهد کارهای ناشایست خود را جبران کند. شوهری که با زنش دعوای مفصلی کرده است ناگهان او را غرق هدایا میکند. تاجری که کلاه برداری میکند اعانه‌های هنگفتی به موسسات خیریه می‌دهد. یا مادر خودخواهی که چند روز بچه‌اش را تنها گذاشته است برای او اسباب بازی‌های گران‌قیمت می‌خرد.
یک مثال دیگر از آندوئینگ در بیماران جسمی دیده می‌شود، به این ترتیب که بیمار فکر میکند که با انجام دادن رفتارهای درست میتواند رویدادهایی را که در اثر رفتارهای نادرست روی داده‌اند محو کند. برای مثال، کسی که در نتیجه استعمال مواد مخدر با سرنگ‌های آلوده، به بیماری کشنده ایدز مبتلا شده‌است، تصمیم می‌گیرد از مصرف مواد مخدر دست بردارد، و شروع به ورزش و خوردن غذاهای سالم کند.
مکانیسم دفاعی باطل سازی به طور ناهشیار انجام می شود
توجه داشته باشید که همه این کارها در سطح ناهشیار انجام می‌شود. یعنی، این افراد از علت کارهای خود آگاه نیستند. اگر انگیزه و علت خرید هدیه گرانبها بعد از دعوای مفصل شب قبل مشخص بوده و فرد بداند که چرا این کار را کرده است، آن را از لحاظ تکنیکی نمی‌توانیم آندوئینگ بنامیم. اما اگر فرد از احساس گناه، عذاب وجدان یا شرمندگی خود آگاه نباشد و در نتیجه، به طور خودآگاه یا هشیارانه نتواند بر تمایل خود به از بین بردن آن کنترل داشته باشد، آنگاه می توان از اصطلاح آندوئینگ استفاده کرد.
در این مکانیسم شخص برای از بین بردن یا کاهش اضطراب و تنش درونی خود به وجود افکار، آرزوها و اعمال غیر قابل قبول اعتراف میکند(در پیش وجدان خود یا یک فرد معتمد). بدین ترتیب فرد احساس میکند بار سنگینی از دوشش برداشته شده است (البته بطور موقت). نمونهای از این رفتار در آیین‌های اعتراف به گناه مذاهب مختلف در پیش خداوند یا روحانی مقدس دیده می‌شود. همچنین بعضی افراد مجرم (بخصوص قاتلان غیر حرفه‌ای) به احتمال زیاد خود را به دستگاه قضایی معرفی و به اعمال خود اعتراف میکنند.
نشانه‌های مکانیسم دفاعی باطلسازی
افرادی که از مکانیسم دفاعی باطلسازی استفاده میکنند، معمولاً پس از انجام رفتار یا داشتن افکاری که برایشان اضطراب‌آور است، تلاش میکنند با انجام عملی دیگر، احساس گناه یا تنش درونی خود را کاهش دهند. هدیه دادن ناگهانی پس از یک مشاجره، انجام کارهای خیرخواهانه پس از ارتکاب رفتارهای نادرست و اعتراف به اشتباهات برای کاهش اضطراب از جمله نشانه‌های این مکانیسم دفاعی هستند.
آیا باطلسازی یک اختلال روانی است؟
خیر، باطلسازی یا Undoing به‌خودی‌خود یک اختلال روانی محسوب نمی‌شود و یکی از مکانیسم‌های دفاعی طبیعی روان است. با این حال، استفاده بیش از حد و مداوم از آن میتواند نشان‌دهنده وجود اضطراب، احساس گناه شدید یا برخی اختلالات روان‌شناختی باشد و در این شرایط مراجعه به روانشناس میتواند مفید باشد.
ارتباط باطلسازی با سایر مکانیسم‌های دفاعی
باطلسازی (Undoing) یکی از مکانیسم‌های دفاعی مطرح شده توسط فروید است و در کنار مکانیسم‌هایی مانند فرافکنی، درون‌فکنی، برون‌ریزی، واپس‌رانی و والایش قرار می‌گیرد. آشنایی با این مکانیسم‌ها میتواند به افراد کمک کند تا واکنش‌های ناهشیار خود را بهتر بشناسند و در مسیر افزایش خودآگاهی و بهبود سلامت روان قدم بردارند.
باطلسازی و وسواس فکری-عملی
مکانیسم دفاعی باطلسازی ارتباط نزدیکی با اختلال وسواس فکری-عملی (OCD) دارد. بسیاری از اعمال وسواسی مثل شستن مکرر دست‌ها، شمردن، چک کردن یا تکرار یک جمله خاص، در واقع تلاشی برای «باطل کردن» یک فکر ناخوشایند یا ترسناک هستند. فرد احساس میکند اگر این کار را انجام ندهد، اتفاق بدی رخ می‌دهد.
تفاوت اصلی در شدت و تکرار است: باطلسازی در زندگی روزمره (مثل «بزنم به تخته») گذرا و بیآزار است، اما در وسواس، این رفتارها وقت زیادی میگیرند، اضطراب ایجاد میکنند و زندگی فرد را مختل میکنند. در این صورت، مراجعه به صفحه درمان وسواس در رشت میتواند کمک‌کننده باشد.
چه زمانی باطلسازی نگران‌کننده است؟
- وقتی رفتارهای خنثیسازی روزانه وقت زیادی از شما می‌گیرد
- وقتی انجام ندادن آنها اضطراب شدید ایجاد میکند
- وقتی به‌جای حل مشکل یا عذرخواهی واقعی، فقط رفتار جبرانی تکرار می‌شود و رابطه‌ها آسیب می‌بینند
- وقتی احساس گناه دائمی و بی‌دلیل همراه آن است
برای آشنایی با سایر مکانیسم‌های دفاعی، مقاله‌های درون‌فکنی در روانشناسی و فراموشی تجزیه‌ای را هم بخوانید.
مقالات مرتبط
- نشانه‌های مکانیسم دفاعی انکار
- مکانیسم دفاعی والایش (تصعید)؛ فرایندی ناخودآگاه برای حل آرزوهای ناکام
- فرافکنی یعنی انگشت اتهام به سوی دیگران گرفتن
- اهمیت شوخ‌طبعی از دیدگاه روانشناسان
سوالات متداول
۱. مکانیسم دفاعی باطلسازی چیست؟
باطلسازی یا Undoing مکانیسمی است که در آن فرد بهصورت ناهشیار تلاش میکند آثار یک فکر، احساس یا رفتار ناخوشایند را با انجام رفتار دیگری خنثی کند.
۲. آیا آندوئینگ و باطلسازی یکسان هستند؟
بله، آندوئینگ (Undoing) اصطلاح انگلیسی و باطلسازی یا عملزدایی ترجمه فارسی این مکانیسم دفاعی است.
۳. تفاوت باطلسازی و جبران چیست؟
در باطلسازی، فرد بهدنبال خنثی کردن یک رفتار یا احساس ناخوشایند است، اما در مکانیسم جبران، فرد تلاش میکند ضعف یا کمبود خود را با تقویت تواناییهای دیگر جبران کند.
۴. آیا هدیه دادن بعد از دعوا نمونهای از باطلسازی است؟
اگر این رفتار بهصورت ناهشیار و برای کاهش احساس گناه یا اضطراب انجام شود، میتواند نمونهای از مکانیسم دفاعی باطلسازی باشد.
۵. آیا باطلسازی نیاز به درمان دارد؟
خود این مکانیسم معمولاً نیاز به درمان ندارد، اما اگر باعث ایجاد مشکلات جدی در روابط و زندگی فرد شود، بهتر است با روانشناس مشورت شود.
۶. تفاوت باطلسازی با وسواس چیست؟
باطلسازی در زندگی روزمره گذرا و بیآزار است، اما در وسواس فکری-عملی، رفتارهای خنثیسازی مثل شستن یا چک کردن مکرر، وقت زیادی میگیرند، اضطراب ایجاد میکنند و زندگی را مختل میکنند.
اگر احساس می‌کنید اضطراب، احساس گناه یا الگوهای رفتاری تکرارشونده بر کیفیت زندگی شما تأثیر گذاشته‌اند، می‌توانید برای دریافت خدمات تخصصی به صفحه «روانشناس رشت» مراجعه کرده و از طریق «تعیین وقت مشاوره» نوبت خود را رزرو نمایید.
