رفتن به محتوای اصلی 
خرداد ۱۶, ۱۳۹۷
کنترل هیجانات پرخاشگرانه و نامطلوب
آیا تا به حال بعد از دعوا با رئیس، سر همسر یا فرزندتان داد زده‌اید؟ این یکی از رایج‌ترین مکانیسم‌های دفاعی ذهن است که به آن مکانیسم دفاعی جابهجایی می‌گویند. در این مقاله توضیح می‌دهیم جابهجایی چیست، چه نمونه‌هایی دارد و چطور می‌توان هیجانات پرخاشگرانه را به شکل سالم کنترل کرد.
مکانیزم دفاعی جابجایی چیست؟
مکانیزم دفاعی جابجایی در جامعه‌ی ما به‌وفور دیده می‌شود. از آنجا که افراد توانایی ابراز هیجانات خود را به دلایل مختلفی از قبیل قرار داشتن در موضع ضعف، خجالت، عدم جرئت‌مندی و… از دست می‌دهند سعی می‌کنند هیجانات پرخاشگرانه و نامطلوب خود را به شی‌ء یا فرد ضعیف‌تری منتقل کنند. رانندگی پرخاشگرانه و مشت کوبیدن به فرمان نمونه‌هایی از این دفاع هستند.
اگر چیزی که تکانه نهاد را ارضاء می‌کند در دسترس نباشد، امکان دارد فرد آن تکانه را با چیز دیگری جابجا کند. به این مکانیزم دفاعی جابجایی نامیده می‌شود. برای مثال، کودکانی که از والدین خود نفرت دارند یا بزرگ‌سالانی که از مدیران خود بیزارند، اما به خاطر ترس از تنبه‌شدن می‌ترسند خصومت خود را ابراز کنند، شاید این پرخاشگری را به فرد دیگری جابجا کنند. امکان دارد کودکی خواهر یا برادر کوچک‌تر خود را کتک بزند، یا فرد بزرگ‌سالی بر سر سگ فریاد بکشد.
در این نمونه‌ها، موضوعی که تهدید کننده نیست جایگزین موضوع اصلی تکانه پرخاشگری شده است. بااین‌حال، موضوع جایگزین، به‌اندازه موضوع اصلی تنش را کاهش نخواهد داد. اگر شما درگیر تعدادی جابجایی باشید، مخزن تنش تخلیه نشده و انباشته می‌شود و برای یافتن راه‌های جدید کاهش دادن آن تنش، تحریک می‌شوید.
گاهی دیده می‌شود غرایز خود را به نوع متفاوتی ارضا می‌کند. مردی که در ارضای نیاز جنسی‌اش شکست می‌خورد به پرخوری دست می‌زند یا افراد در مواجهه با شکست عاطفی از یک فرد، فرد دیگری را جایگزین می‌کنند. افرادی که تکانه‌های زنا با محارم دارند، سعی می‌کنند فرد دیگری را جایگزین کنند که به عشق ممنوعه‌شان شباهت دارد.
از مکانیزم دفاعی جابه‌جائی می‌توان استفاده‌ی نسبتاً انطباقی و مناسب هم کرد.
به‌طور مثال فردی که تکانه‌های پرخاشگرانه دارد آن را با شرکت در ورزش‌های رزمی جابه‌جائی می‌کند. یا نمونه جالب‌تر فردی است که از شکنجه کردن مردم لذت می‌برد ولی راهی برای ارضای این تکانه پیدا نمی‌کند، برای همین دندانپزشک می‌شود تا هنگام انجام کارش تکانه‌هایش تخلیه شود.
هرچند که شرکت در چنین فعالیت‌هایی تعارضات درونی را برطرف نمی‌کنند اما تنش را به خوبی به‌طور موقت کاهش می‌دهد. فروید معتقد بود تمدن بر پایه جابه‌جائی لیبید و یا انرژی حیات از چیزی به چیز دیگر استوار است. اگر مکانیزم دفاعی جابجایی روی چیزی متمرکز شود که برای جامعه و بشر سودمند باشد، مثل هنر، نویسندگی و معماری والایش اتفاق می‌افتد.
نمونه‌های رایج جابهجایی
- کارمندی که از رئیسش عصبانی است اما خشمش را سر خانواده خالی می‌کند
- کودکی که از والدین دلخور است و اسباب‌بازی‌اش را می‌شکند
- کوبیدن در یا پرت کردن وسایل بعد از یک بحث
- فردی که از شرایط زندگی ناراضی است و با رانندگان دیگر دعوا می‌کند
جابهجایی سالم و ناسالم
جابهجایی همیشه مضر نیست. وقتی هیجان منفی به سمت فعالیتی بیآزار یا مفید هدایت شود (مثل ورزش، کار بدنی یا نوشتن)، میتواند به تخلیه سالم کمک کند. مشکل وقتی است که خشم به سمت افراد بی‌گناه و ضعیف‌تر، مثل همسر و فرزندان، جابه‌جا شود.
چطور هیجانات پرخاشگرانه را کنترل کنیم؟
- منبع واقعی خشم خود را شناسایی کنید
- قبل از واکنش، چند نفس عمیق بکشید یا محیط را ترک کنید
- خشم را با ورزش یا فعالیت بدنی تخلیه کنید
- مهارت ارتباط بدون خشونت و بیان جرأت‌مندانه را یاد بگیرید
- اگر نمی‌توانید با منبع اصلی صحبت کنید، با یک فرد مورد اعتماد درباره احساستان حرف بزنید
- در صورت نیاز در دوره‌های مدیریت خشم یا روان‌درمانی شرکت کنید
برای آشنایی با سایر مکانیسم‌های دفاعی، مقاله‌های فرافکنی، برون‌ریزی (Acting Out) و انکار را بخوانید.
جابهجایی در خانواده
جابهجایی یکی از رایج‌ترین الگوها در خانواده‌هاست و گاهی به یک زنجیره تبدیل می‌شود: پدر که در محل کار تحقیر شده، سر مادر داد می‌زند؛ مادر عصبانیتش را سر فرزند بزرگ‌تر خالی می‌کند و فرزند بزرگ‌تر، برادر کوچک‌ترش را اذیت می‌کند. در این زنجیره، ضعیف‌ترین عضو خانواده بیشترین آسیب را می‌بیند. شناخت این الگو، اولین قدم برای شکستن آن است.
جابهجایی در جامعه
در سطح اجتماعی هم جابهجایی دیده می‌شود؛ مثلاً وقتی ناکامی‌های اقتصادی و اجتماعی به شکل پرخاشگری در ترافیک، صف‌ها یا فضای مجازی بروز می‌کند. یا گاهی گروهی خاص به «سپر بلا» تبدیل می‌شود و خشم جمعی به سمت آن‌ها هدایت می‌شود. آگاهی از این سازوکار به ما کمک می‌کند قبل از واکنش، از خود بپرسیم: «آیا واقعاً از این فرد عصبانی‌ام یا از چیز دیگری؟»
- قبل از واکنش، منبع واقعی ناراحتی را پیدا کنید
- اگر خشم خود را سر کسی خالی کردید، عذرخواهی کنید
- برای تخلیه سالم، ورزش یا نوشتن را امتحان کنید
مقالات مرتبط
- خیال پردازی مکانیزم دفاعی ذهن است
- خشم و خودزنی؛ علت، نشانه‌ها و روش‌های درمان
- فراموشی تجزیه‌ای (یاد زدودگی تجزیه‌ای)؛ مکانیسم دفاعی فراموشی خاطرات دردناک
- مدیریت خشم و پرخاشگری
پرسش‌های متداول
مکانیسم دفاعی جابهجایی چیست؟ مکانیسمی ناخودآگاه است که در آن فرد هیجان منفی خود، مثل خشم، را به‌جای منبع اصلی، به سمت فرد یا چیز بی‌خطرتری هدایت می‌کند.
مثال جابهجایی در زندگی روزمره چیست؟ کارمندی که از رئیسش عصبانی است و در خانه سر همسر یا فرزندش داد می‌زند.
آیا جابهجایی همیشه بد است؟ نه. اگر هیجان به سمت فعالیت بیآزار مثل ورزش هدایت شود، میتواند سالم باشد؛ اما خالی کردن خشم سر دیگران آسیبزاست.
چطور خشم را کنترل کنیم؟ منبع واقعی خشم را بشناسید، قبل از واکنش مکث کنید، با ورزش تخلیه کنید و بیان جرأت‌مندانه یاد بگیرید.
اگر کنترل خشم برایتان دشوار است، از خدمات روانشناس رشت استفاده کنید.
برای هماهنگی جلسات حضوری یا تلفنی، از صفحه تعیین وقت مشاوره اقدام کنید.
